بازرگانی که ادیب بود Reviewed by Momizat on . آذربایجان از گذشته­های دور از دانشمندان در باب حکمت و معرفت خالی نبوده است. به حق می­توان گفت بیشتر بزرگان و عرفا و دانشمندان در سرزمین آذربایجان نشو و نما یافت آذربایجان از گذشته­های دور از دانشمندان در باب حکمت و معرفت خالی نبوده است. به حق می­توان گفت بیشتر بزرگان و عرفا و دانشمندان در سرزمین آذربایجان نشو و نما یافت Rating: 0

بازرگانی که ادیب بود

آذربایجان از گذشته­های دور از دانشمندان در باب حکمت و معرفت خالی نبوده است. به حق می­توان گفت بیشتر بزرگان و عرفا و دانشمندان در سرزمین آذربایجان نشو و نما یافته اند. اگر بخواهیم از ادبا و شاعران آذربایجان از نظامی گرفته تا شهریار یادی کنیم باید کتابها نوشته شود.

بیشتر نسخه­های خطی که میراث فرهنگ ایران هستند در دویست سیصد سال اخیر توسط غربی­ها غارت و از کشور خارج شد آنهم ممکن نبود  الّا اینکه به کمک عده­ای بی­فرهنگ و بی­وطن که هر چه توانستند میراث مکتوب ایران را از کشور خارج کردند.

یکی از خزاین با­ارزش کتابخانه­های اروپایی و آمریکایی را نسخه­های خطی ایران تشکیل می دهد که در کتابخانه­های دولتی و موزه­ها و یا در کلسیونرهای خصوصی نگهداری می­شود.

در این میان یک نفر آذربایجانی برای خودش رسالتی بس بزرگ قائل بود که هر چه در توان دارد و هر چه از دستش بیاید میراث مکتوب فرهنگ و ادب ایران را به کشور برگرداند؛ این شخص کسی جز حاج محمد نخجوانی تاجر سرشناس آذربایجان نبود.

شادوان حاج محمد نخجوانی در راستای وظیفه ای که برای خودش تعریف کرده بود برای بدست آوردن نسخ خطی ایران، جهان را زیر پا گذاشت. وقتی می شنید که یک نسخه خطی در هندوستان است راهی هندوستان می شد در آنجا می­شنید که نسخه خطی را به یک نفر تبعه چینی فروختند از هندوستان عازم چین می­شد. در چین مطلع می­شود  که کتاب به یک کلسیونر ایتالیایی فروخته شده  پس عازم ایتالیا می­شد. در ایتالیا اطلاع پیدا می­کرد که کتاب را یک نفر فرانسوی خریده است پس عازم فرانسه شده و کتاب را به قیمت گزاف از یک کتابفروشی انگلیسی می­خرد و به ایران می­آورد. بدین ترتیب شادروان نخجوانی با سفر به اقصی نقاط دنیا توانست نزدیک به سه هزار جلد کتاب نسخه خطی را تهیه و به وطن بازگرداند.

کتابخانه شخصی محمد نخجوانی سالها میعادگاه پژوهشگران نه فقط در ایران بلکه در سراسر جهان بود. هر پژوهشگر خارجی که از تبریز گذر می کرد حتماً سری به کتابخانه مرحوم نخجوانی میزد.

حاج محمد نخجوانی فرزند حاج عباس علی در سال ۱۲۹۷ ه ـ ق در تبریز متولد شد. از کودکی برای فراگرفتن علوم اسلامی و ادبیات فارسی از محضر استادان معروف آن زمان تبریز کسب فیض نمود. در سال ۱۳۱۶ ه ـ ق به اتفاق پدرش به مکه مشرف شد. استاد نخجوانی روحیه مبارزه با ظلم و استبداد را دانست و به خاطر همین در دوره مشروطیت به صف آزادیخواهان پیوست و هم سنگر مبارزانی همچون تقی زاده و امیر خیزی ها قرار گرفت.

مرحوم نخجوانی علاوه بر کتاب شناسی و نسخه شناسی از مراتب علمی و ادبی سرشاری بهره­مند بود و آثار بیشماری اعم از نقد مقاله و تصحیح متون بجا مانده است.

شادروان نخجوانی به سبب دارا بودن نسخه­های خطی منحصر بفرد با دانشمندان و محققین زیادی اعم از خارجی و ایرانی حشر و نشر داشت. بیشتر دانشمندان و محققین برای تحصیلات ایرانی از گنجینه­ی کتابخانه شخصی ایشان استفاده می­کردند. کتابخانه ایشان منبع عظیمی برای محققان و دانشمندان ایرانی و خارجی بود. بخاطر این بود وصیت کرده بود که بعد از مرگش تمام کتابخانه وی اعم از نسخه­های خطی و چاپی بدون استثنا به کتابخانه ملی ایران اهدا شود.حتی بعد از مرگش هم راضی نمی­شد ادیبان و محققان با کتابخانه وی قطع ارتباط کند. به­ خاطر همین مسئله است که کتابخانه ملی تبریز با نام شادوران حاج محمد نخجوانی عجین شده است.

آیت­الله میرزا عبدالله مجتهدی دوست مرحوم نخجوانی، درباره او می گویند:

یکی از سجایای آن مرحوم وطن پرستی و علاقمند بودن به مصالح و منافع وطن بود مخصوصاً به شهری که در آن چشم به دنیا گشوده و بزرگ شده و تربیت یافته بود.

شادروان نخجوانی همواره در دل دوستان خود جای داشت و اکثراً ارباب فضل و دانش به دیده احترام به وی می نگریستند. استاد نخجوانی با شکسته­ نفسی تمام عیار هیچ گاه داعیه       ادیب و مورخ بودن را نداشت اما به قدری به فرهنگ و ادب ایران آشنا بود که توانست آثار پر باری از خود به یادگار بگذارد.

یکی از محققین بنام کشور که استفاده شایانی از نسخه­های خطی شادروان نخجوانی کرده و آثار زیادی هم از خود به یادگار گذاشته مرحوم علّامه محمد قزوینی است . علّامه محمد قزوینی برای تصحیح دیوان خواجه حافظ شیرازی نسخه­های خطی کتابخانه مرحوم نخجوانی را بس مهم و شایان اهمیت فراوان تشخیص داده بود. در مقدمه دیوان حافظ می گوید:

پس از تفحص بسیار از هرجا و هر کس بالاخره به توفیق خدای تعالی و مساعدت جمعی از دوستان و ارباب فضل خصوصاً آقای نخجوانی . . . موفق شدم به تفاریق هجده نسخه از دیوان خواجه فراهم آورم.

مرحوم نخجوانی در کتاب شناسی و انواع خطوط، از استادان بنام عصر خود بود. استاد چون به نقد می­پرداخت تواضع و فروتنی و ادب نفس را در حد اعلا منعکس می ساخت.

برادر کوچک تر مرحوم نخجوانی، حسین نخجوانی هم مثل برادر بزرگش از کوچکی به ادبیات و فرهنگ ایران علاقه داشته است و در کتاب­شناسی و تاریخ، ید طولایی داشته است و خدمات شایانی به جامعه فرهنگی ایران کرده است و آثار بیشماری اعم از کتاب و تصحیح متون و مقاله از مرحوم حسین نخجوانی به یادگار مانده است.

آقای محمد گلبن از قول دکتر مهدی روشن ضمیر نقل می کند:

بعد از وفات حاج محمد نخجوانی با یکی از دوستان به دیدار حاج حسین نخجوانی رفتیم. دوستی که همراه من بود گفت: جناب حاج آقا نخجوانی شما و اخوی خدمتی به فرهنگ آذربایجان کردید که هیچ وقت از یاد تاریخ آذربایجان نخواهد رفت. آقای حسین نخجوانی در جواب فرمودند: فرزند چرا می گویید آذربایجان و نمی گویید فرهنگ ایران؟ ما پیش از آنکه یک آذری زبان باشیم یک « ایرانی » هستیم. کتابخانه اخوی و بنده وقف کسانی است که برای فرهنگ ایران کار می کنند.

در دهه­های سی و چهل، تبریز یکی از مراکز مهم ادب و تحقیقات ایرانی بود. دانشگاه تبریز با دارا بودن استادانی هم چون پروفسور هشترودی و ماهیار نوابی و استاد حسن قاضی طباطبایی و دکتر منوچهر مرتضوی هر یک از ارکان مهم مرکز تحقیقات دانشگاهی بود.

در بیرون از دانشگاه هم تبریز، دانشمندانی هم چون سلطان القرای آیت الله، عبداله مجتهدی و عبدالعلی کارنگ و هم چون برادران نخجوانی بود. مرحوم نخجوانی آثار ماندگاری از خود بجا گذاشته است.

کتابخانه اعم از نسخه­های خطی و چاپی که به کتابخانه ملی تبریز منتقل شده است تصحیح دیوان قطران تبریزی و تهیه فهرست کتب خطی کتابخانه تربیت تبریز و چاپ دیوان حیران خانم دنبلی از روی تنها نسخه­ای که دراختیارش بود و چاپ اشعار معجز شبستری شاعر پر­آوازه آذربایجان و صدها مقاله که در مجلات ادواری آن دوره به چاپ رسیده است.

حاج محمد نخجوانی بعد از ۸۴ سال زندگی با عزت و خوشنامی در ۱۴ مرداد سال ۱۳۴۱ شمسی درگذشت و در گورستان طوباییه تبریز به خاک سپرده شد.

درود و رحمت خدا بر او باد.

 

 

 

«با استفاده از زندگی نامه و خدمات علمی و فرهنگی مرحوم حاج محمد نخجوانی از انتشارات انجمن آثار مفاخر فرهنگی»

 

منابع : روزنامه اطلاعات

درباره نویسنده

تعداد نوشته ها : 45

ارسال یک دیدگاه